محمدحسین ابراهیمی، صداگذار باسابقه سینما در گفتگو با خبرنگار مهر درباره تفاوت صداگذاری در سینمای داستانی و مستند گفت: صداگذاری در سینمای مستند به دلیل ضرورت حفظ باورپذیری روایت، حساسیت بیشتری دارد و هر صدای افزوده‌شده باید با دقت انتخاب شود؛ چراکه صدای نامتناسب می‌تواند توجه مخاطب را از موضوع اصلی منحرف کند و به باورپذیری فیلم آسیب بزند.
صداگذار «گلوله باران» ادامه داد: در سینمای داستانی، به دلیل ماهیت ساختگی اثر، امکان استفاده گسترده‌تری از صداهای طراحی‌شده و افکت‌های صوتی وجود دارد اما در مستند، مرز میان صدای واقعی و صدای افزوده‌شده برای تکمیل روایت حساس‌تر است و رعایت نکردن آن می‌تواند مخاطب را از جهان اثر جدا و نسبت به کلیت آن دچار تردید کند.
صداگذاری در مستند؛ از بازسازی واقعیت تا حفظ باورپذیری
ابراهیمی با اشاره به تجربه صداگذاری مستندهای جنگی گفت: در مستند «گلوله‌باران» که در سیزدهمین جشنواره «سینماحقیقت» جایزه بهترین فیلم را دریافت کرد، کارگردان هنگام دریافت جایزه گفت «تنها خودش و تهیه‌کننده می‌دانند پیش و پس از صداگذاری چه اتفاقی افتاده است». این موضوع اهمیت صداگذاری باورپذیر را نشان می‌دهد؛ به‌گونه‌ای که صداهای تیراندازی، عبور گلوله‌ها و دیگر صداهای محیطی طبیعی به نظر برسند و مخاطب بدون تردید با روایت همراه شود.
وی افزود: صداگذار باید به صدای واقعی موقعیت نزدیک شود و صدا را چنان در جهان فیلم جای دهد که توجه مخاطب بر روایت باقی بماند. در سینمای داستانی می‌توان صداها را در فضاهای آکوستیک ضبط و تغییر داد یا با طراحی افکت، میکس چندکاناله و پنینگ، فضاسازی گسترده‌تری ایجاد کرد اما در مستند، همه این انتخاب‌ها باید با جهان واقعی فیلم تناسب داشته باشند. از این رو، صداگذاری مستند یکی از بخش‌های پیچیده و حساس تولید فیلم است.
صدا چگونه احساس مخاطب را تغییر می‌دهد؟
ابراهیمی درباره نقش صداگذاری در انتقال حس‌وحال مستند گفت: طراحی صدا یکی از بخش‌های پیچیده و حساس تولید فیلم است که می‌تواند نقش سرنوشت‌سازی در میزان باورپذیری اثر و حتی ماندگاری آن در ذهن مخاطب داشته باشد. برای مثال شما را ارجاع می‌دهم به تمام ویدیوهایی که در شبکه‌های اجتماعی منتشر می‌شوند و شما با پیش فرض اینکه می‌دانید آن ویدیو جعلی است، اما باورش می‌کنید و چه بسا شنیده‌های خودتان از آن ویدیو را برای دیگران تعریف می‌کنید. مثل تمام دوربین مخفی‌هایی که مستندنمایی می‌کنند اما جعلی هستند. صدا در سینمای مستند باید با کنش‌ها، میزانسن‌ها و فضاسازی‌هایی که کارگردان تلاش کرده به هر طریقی در صحنه به‌وجود بیاورد، همسان باشد و هم‌پوشانی لازم را داشته باشد تا مخاطب بدون ایجاد فاصله، روایت را دنبال کند.
وی با اشاره به مستند «آسانسور» افزود: در این فیلم، حدود ۸۰ درصد روایت با فضاسازی صوتی و جهان درونی شخصیت ارتباط دارد. در چنین آثاری، صدا تنها برای واقعی‌تر کردن محیط نیست، بلکه مخاطب را به تجربه درونی شخصیت نزدیک می‌کند.
این صداگذار تأکید کرد: صدا می‌تواند لایه‌ای تازه به تصویر اضافه کند و درک و احساس مخاطب از یک صحنه را تغییر دهد. به همین دلیل، در برخی مستندها طراحی صدا بخشی جدایی‌ناپذیر از روایت است و بر نحوه همراهی مخاطب با شخصیت‌ها و اتفاقات فیلم تأثیر می‌گذارد.
محدودیت بودجه؛ چالش همیشگی صداگذاری مستند
صداگذار «تورگی» درباره وضعیت صداگذاری در سینمای مستند ایران توضیح داد: این حوزه به توجه بیشتری نیاز دارد و یکی از مشکلات اصلی آن، نبود بودجه کافی برای بخش‌های فنی است. بسیاری از تهیه‌کنندگان در برآورد هزینه‌های تولید، بودجه مناسبی برای صداگذاری در نظر نمی‌گیرند و در نتیجه، کیفیت این بخش تحت تأثیر قرار می‌گیرد. هرچند وضعیت صداگذاری مستندها در سال‌های اخیر بهتر شده است، اما محدودیت‌های مالی همچنان مانع آماده‌سازی برخی آثار با کیفیت صوتی مطلوب است.
صداگذار «عمو ناصر» با اشاره به تفاوت استانداردهای صوتی تلویزیون و سینما اظهار کرد: فیلمی که برای تلویزیون آماده می‌شود، ممکن است برای نمایش در سالن سینما به تنظیم دوباره صدا نیاز داشته باشد؛ زیرا سیستم‌های صوتی و شرایط شنیداری این ۲ بستر متفاوت‌اند و صدایی که در تلویزیون مناسب است، ممکن است در سالن سینما به دلیل شدت یا فرکانس‌های صوتی آزاردهنده باشد.
این صداگذار افزود: گاهی مستندهایی که با بودجه محدود برای تلویزیون آماده شده‌اند، در جشنواره «سینماحقیقت» یا جشنواره‌های دیگر با همان نسخه صوتی نمایش داده می‌شوند؛ درحالی‌که امکان بازبینی و اصلاح صدا متناسب با شرایط سالن فراهم نشده یا با صداگذار مشورت نمی‌شود. این مسئله به کیفیت نمایش فیلم آسیب می‌زند.
ابراهیمی تأکید کرد: برای دستیابی به کیفیت مطلوب، باید از ابتدای تولید برای صداگذاری و اصلاحات فنی متناسب با بستر نمایش برنامه‌ریزی شود؛ چراکه نمی‌توان انتظار داشت فیلمی بدون در نظرگرفتن تفاوت‌های فنی، در همه بسترها کیفیت صوتی یکسانی داشته باشد.
تجربه زیسته؛ راهی برای رسیدن به صدای درست
وی با اشاره به بخشی از تمرکز خود بر مستندهای جنگی افزود: تلاش کردم در این موقعیت‌ها منفعل نباشم و تا حد امکان در ضبط صدا و ثبت اتفاقات حضور داشته باشم. مواجهه مستقیم با فضای جنگ، تجربه‌ای است که می‌تواند در مرحله فضاسازی صوتی به کار بیاید. صداگذار (طراح‌صدا) زمانی به نتیجه مطلوب می‌رسد که میان شناخت موضوع، تجربه زیسته، واقعیت صوتی و نیازهای روایی فیلم تعادل برقرار کند.
ابراهیمی درباره اهمیت شناخت تجربه شخصیت‌ها توضیح داد: برای صداگذاری مستندهایی درباره افراد نابینا یا ناشنوا، لازم نیست خودمان دقیقاً همان شرایط را تجربه کرده باشیم اما با مطالعه، تماشای آثار مرتبط و شناخت زندگی روزمره آنها می‌توانیم درک عمیق‌تری از تجربه‌شان به دست آوریم. این شناخت کمک می‌کند صداگذاری صرفاً به انتخاب صداهای متناسب با تصویر محدود نشود و با جهان درونی شخصیت ارتباط برقرار کند. در مستندهای جنگی هم باید از صداهای ضبط‌شده و تجربه حضور در موقعیت برای ساخت فضایی باورپذیر بهره گرفت.
جایزه جشنواره‌ها و اهمیت دیده‌شدن تخصص صداگذار
ابراهیمی درباره تأثیر جوایز جشنواره «سینماحقیقت» بر مسیر حرفه‌ای هنرمندان گفت: دریافت جایزه در اعتبار حرفه‌ای افراد مؤثر است، به دیده‌شدن بیشتر آنها کمک می‌کند و انگیزه ادامه مسیر را افزایش می‌دهد. همچنین ممکن است زمینه همکاری با کارگردانان و تهیه‌کنندگان دیگر را فراهم کند؛ البته به شرط آنکه آثار بر اساس معیارهای تخصصی هر بخش ارزیابی شوند.
وی با انتقاد از برخی شیوه‌های داوری در بخش‌های فنی جشنواره‌ها افزود: گاهی علاقه داوران به کلیت یک فیلم بر ارزیابی تخصصی بخش‌هایی مانند صداگذاری، تدوین و موسیقی تأثیرمی‌گذارد؛ درحالی‌که هر بخش باید مستقل و بر اساس کیفیت تخصصی خود بررسی شود. البته این حوزه‌ها صرفاً فنی نیستند و درک روایت و جهان فیلم و برخورداری از نگاه هنری هم در آنها اهمیت دارد.
ابراهیمی با اشاره به حضور بعضی افراد غیرمتخصص در میان نامزدهای بخش صداگذاری توضیح داد: گاهی تدوینگر فیلم به دلیل محدودیت بودجه، بخشی از کارهای صوتی را هم انجام می‌دهد و در فهرست نامزدهای این بخش قرار می‌گیرد. این موضوع مثل این می‌ماند که یک صداگذار بیاید کار تدوین انجام بدهد. امیدوارم با حضور بیشتر متخصصان و تقویت معیارهای حرفه‌ای داوری، رقابت‌ها بر اساس کیفیت واقعی آثار شکل بگیرند؛ چراکه در اینصورت، دریافت جایزه علاوه بر اعتبار حرفه‌ای، انگیزه بیشتری برای ادامه فعالیت ایجاد می‌کند.
صداگذار «آسانسور» در پایان درباره پروژه‌های جدید خود گفت: امسال چند پروژه جدی در دست دارم و امیدوارم به نتیجه برسند. ۲ مستند را هم با وجود تأثیرگذار بودن موضوعشان نپذیرفتم؛ زیرا هر پروژه به آمادگی و ارتباط با جهان اثر نیاز دارد و صداگذار باید بتواند مسئولیت کار را به‌درستی برعهده بگیرد. امسال در جشنواره فیلم کوتاه تهران نیز صداگذاری فیلم‌های «آسیب دیدگی»، «شیطونی»، «دم اسبی»، «شب‌زده»، «خاک» و «وراپام» را برعهده داشتم که امیدوارم اتفاقات خوبی برایشان بیفتد.
نظر شما